Wyrazy zdradliwe w języku czeskim i polskim, Historia języka polskiego - bohemizmy
[ Pobierz całość w formacie PDF ]
251
E
DWARD
L
OTKO
Wyrazy zdradliwe
w j˛zyku polskim i czeskim
1. Lingwi´ci i teoretycy przekładoznawstwa, zajmuja˛cy si˛ ró˙nymi typami homonimii
mi˛dzyj˛zykowej i zjawiskami interferencji j˛zykowej, u˙ywaja˛ niejednolitej terminologii
odno´nie zjawiska, które pragniemy tutaj szczegółowiej omówi´ (np. O. Radina, 1975;
J. Hladk´, 1990, W. W. Akulenko, 1969; K. H. Gottlieb, 1985; H. Kühnel, 1987). Pod
wpływem metaforycznego francuskiego oznaczenia „faux amis du traducteur” powstały
w ró˙nych j
˛
zykach mniej dogodne terminy: polskie „fałszywi przyjaciele tłumacza”,
czeskie „falešní pˇátelé pˇekladatele”, rosyjskie „lo˙nyje druzja pieriewodczika”, niemiec-
kie „falsche Freunde des Übersetzers” itp. W polskiej literaturze proponowano jeszcze inne
terminy, np. „odpowiedniki pozorne” (L. Zar˛ba, 1980), „heterofemia mi˛dzyj˛zykowa”,
„złudne odpowiedniki” (Z. Grosbart, 1982). W czeskiej terminologii lingwistycznej
i translatorskiej ustalił si˛ ju˙ termin „zrádná slova” (polskie „wyrazy zdradliwe”).
1.1. Pojmowanie terminu „wyraz zdradliwy” jest zale˙ne od pokrewie´stwa badanych
j˛zyków. W j˛zykach genetycznie odległych, np. w j˛zyku czeskim i angielskim lub
czeskim i francuskim (zob. J. Hladk´, 1990; O. Radina, 1975), zdradliwo´´ wyrazów
dotyczy słownictwa mi˛dzynarodowego, wywodza˛cego si˛ najcz˛´ciej z j˛zyków klasy-
cznych. Natomiast w genetycznie bliskich j˛zykach, jakimi sa˛ j˛zyk polski i czeski,
zjawisko to dotyczy nie tylko wyrazów pochodzenia obcego, ale głównie wyrazów
rodzimych, które moga˛ by´ neutralne lub stylistycznie nacechowane. Wyrazami zdradli-
wymi sa˛ wi˛c dla nas takie rodzime i obce jednostki leksykalne, które sa˛ w obu badanych
j
˛
zykach formalnie zgodne lub podobne, ale znaczeniowo lub/i stylistycznie odr
˛
bne.
2. Wyraz mo˙na traktowa´ ba˛d´ jako jednostk˛ systemu leksykalnego, utrwalonego
w słowniku normatywnym danego j˛zyka, ba˛d´ jako jednostk˛ tekstu. Podwójny modus
maja
˛
równie˙ wyrazy zdradliwe, istnieja
˛
wi
˛
c wyrazy zdradliwe systemowe i wyrazy
zdradliwe tekstowe. Zdradliwo´´ systemowa nie musi si˛ pokrywa´ ze zdradliwo´cia˛
tekstowa˛. Tekst mo˙e zdradliwo´´ znaczeniowa˛ zmniejszy´ lub usuna˛´, ale mo˙e ja˛
równie˙ zwi˛kszy´. Na przykład pol.
ojciec
– czes.
otec
sa˛ znaczeniowo ekwiwalentne,
ale w niektórych tekstach, zwłaszcza stylu mówionego, u˙ywa si˛ w j˛zyku czeskim
cz˛´ciej zamiast rzeczownika
otec
wyrazy
táta, tatínek.
Wyrazy pol.
ojciec
– czes.
otec
moga˛ wi˛c by´ w niektórych tekstach zdradliwe, chocia˙ ich znaczenie w słownikach jest
identyczne.
252
2.1. Podobna sytuacja jest z para
˛
wyrazów pol.
ziemia
– czes.
zemˇ.
Oba wyrazy sa
˛
znaczeniowo ekwiwalentne, ale rzeczownik
ziemia
wyst˛puje w polskich tekstach cz˛-
´ciej, ma wi˛c inna˛ dystrybucj˛. Na przykład w powie´ci B. Prusa „Placówka” wyraz
ziemia
nale˙y tłumaczy´ na j
˛
zyk czeski cz
˛
´ciej jako
p˚ da
(nie jako
zemˇ
). Zdradliwo´´
wyrazów nie musi wi˛c wynika´ z ró˙nic systemowych badanych j˛zyków, ale mo˙e
powsta´ równie˙ w konkretnym u˙yciu danych leksemów w tek´cie. Warto tutaj przyto-
czy´ słowa M. Wisłowskiej, do´wiadczonego tłumacza literatury pi˛knej: „Wiem z włas-
nego i cudzego do´wiadczenia, ˙e najłatwiej potkna˛´ si˛ nie na słowie trudnym, wyszuka-
nym, nale˙a˛cym do terminologii specjalistycznej, lecz wła´nie na tym najprostszym, nie
budza˛cym podejrze´, niby to znanym i zrozumiałym, ale – czy to przez podobie´stwo
d´wi˛kowe, czy to przez afiliacj˛ znaczeniowa˛ – stanowia˛cym wła´nie niebezpieczna˛
pułapk˛”, (zob. E.. Balcerzan, 1977, s. 436).
3. Wyrazy zdradliwe, podobnie jak i inne jednostki leksykalne, sa˛ albo monosemiczne,
albo polisemiczne. Tych drugich jest o wiele wi˛cej. Istnieja˛ wi˛c pary wyrazów zdradli-
vych całkowicie odr
˛
bnych semantycznie (1), albo takie pary wyrazów, których zdradli-
wo´´ przejawia si˛ tylko w niektórych znaczeniach, natomiat inne znaczenia tych jedno-
stek polisemicznych sa˛ zgodne, koreluja˛ wzajemnie (2).
Ad (1)
pol.
ciekawy
1. zvˇdav´
– czes.
tˇkav´
1. niestały
pol.
chata
1. chalupa
– czes.
chata
1. domek
weekendowy
2. schronisko
górskie
2. zajímav´
2.
chem.
lotny
2.
pot.
byt, d˚m
Ad (2)
pol.
spis
1. seznam
2. sˇítání
– czes.
spis
1. dokument
2.
ksia˛˙k.
dzieło
3.
rzad.
spis
pol.
styk
1. dotyk
2. pomezí
3.
elektr.
kontakt
– czes.
styk
1. stosunek
2. styk
3.
ekon.
obrót
3.1. Jak wynika z podanych przykładów, w´ród polisemicznych wyrazów zdradliwych
mo˙na wydzieli´ dwie kategorie: całkowicie zdradliwe wyrazy (wszystkie znaczenia
porównywanych leksemów sa
˛
odr
˛
bne) oraz cz
˛
´ciowo zdradliwe wyrazy (niektóre zna-
czenia porównywanych leksemów sa˛ zgodne, inne si˛ ró˙nia˛). Wyrazy cz˛´ciowo zdrad-
liwe sa˛ bardziej zale˙ne od kontekstu i stanowia˛ wi˛ksza˛ pułapk˛ dla u˙ytkownika j˛zyka.
3.2. Wyrazy zdradliwe moga˛ by´ nie tylko polisemiczne, ale tak˙e homonimiczne.
Z reguły o homonimi˛ chodzi tylko w jednym z j˛zyków, np.
pol.
para I
pára
– czes.
pára
1. para
2. mgła
pol.
staw
1. rybník
2.
anat.
kloub
– czes.
stav I
1. stan
2. warstwa
stav II
włók.
krosno
para II
pár
253
3.3. Warto jeszcze zwróci´ uwag
˛
na to, ˙e przyczyna
˛
zdradliwo´ci wyrazów w j
˛
zyku
polskim i czeskim mo˙e by´ zwia˛zek paranimiczny mi˛dzy leksemami wewna˛trz jednego
j˛zyka. Ten bardziej zło˙ony zwia˛zek mi˛dzy wyrazami mo˙na przedstawi´ w nast˛puja˛cy
sposób:
pol.
karawana
czes.
karavana
karawan
pohˇební v˚z
pol.
opal
czes.
opál
opał
1. otop
2.
rzad.
topení
3.
rzad.
svízel
pol.
nakupi´
czes.
nakupit
nagromadzi´
nakoupit
4. Z naszej definicji wyrazów zdradliwych wynika, ˙e zdradliwo´´ dotyczy nie tylko
znaczenia leksykalnego, ale równie˙ zabarwienia stylistycznego wyrazów. Obok wyrazów
zdradliwych nienacechowanych stylistycznie istnieja˛ wi˛c wyrazy zdradliwe ró˙nia˛ce si˛
zabarwieniem stylistycznym. Nosicielem cechy stylistycznej jest ba˛d´ cała jednostka
leksykalna (1), ba˛d´ te˙ tylko niektóre ze znacze´ wyrazów polisemicznych tworza˛cych
pary (2). Np.
Ad (1)
pol.
biedny
– czes.
bídn´
ekspr.
1. chud´, nemajetn´
1. n˛dzny
2. skromn´
2. nikczemny
3. nešt
’
astn´
kazi
´ przestar.
–
kazit
kazit, demoralizovat
1. psu´, demoralizowa´
2. unicestwia´
Ad (2)
pol.
barak
– czes.
barák
barák
1. barak
2.
ekspr.
dom
3.
ekspr.
rudera
254
bezcenny
–
bezcenn ´
velmi cenn ´
1. bezwarto´ciowy
2. niewa˙ny
3.
przestarz.
bardzo cenny
4.1. Niemała˛ grup ˛ tworza˛ wyrazy, które w obu j ˛zykach sa˛ znaczeniowo identyczne,
ale ró˙nia˛ si ˛ tylko zabarwieniem stylistycznym. Przy tłumaczeniu tekstów zawieraja˛cych
ten typ wyrazów zdradliwych mo˙e doj´ ´ do nieadekwatnego posuni ˛cia stylistycznego
tekstów w j ˛zyku docelowym. Chodzi np. o nast ˛puja˛ce pary wyrazów:
pol.
apetyt
,chut
’
‘ czes.
apetit
pot.
bezczynny
,ne ˇinn ´‘
bez ˇinn ´
przestarz.
cyrkiel
,kružidlo‘
cirkl
przestarz.
chory
,nemocny‘
chor ´
ksia˛˙.
filc
,plstt
’
‘
filc
pot.
wiosna
,jaro‘
vesna
ksia˛˙. poet.
wieczerza
,ksia˛˙k. (neutr.
kolacja
)
ve ˇe ˇé
wojak
pot. ˙art. (neutr.
˙ołnierz
)
voják
5. specjalna˛ grup ˛ wyrazów zdradliwych w j ˛zyku polskim i czeskim tworza˛ wyrazy
obcego pochodzenia. Leksemy obce przenikaja
˛
gł
˛
biej do systemu leksykalnego współ-
czesnej polszczyzny. W wyniku tego spora ich ilo´ ´ nale˙y do neutralnych ´rodków j ˛zyka
polskiego. W przeciwie ´stwie do tego, znaczna cz ˛´ ´ wyrazów obcego pochodzenia jest
w j ˛zyku czeskim nacechowana (chodzi np. o słowa przestarzałe, ksia˛˙kowe, ekspresywne
itp.), lub wcale dzi´ nie nale˙y do czeskiego j ˛zyka literackiego (np. niektóre germanizmy).
Por. np.
pol.
gust
– czes.
gusto
pot.
egzamin
examen
przestarz.
hamowa ´
hamovat
przestarz.
grunt
grunt
przestarz. ekspr.
szturm
šturm
przestarz. ekspr.
awansowa ´
avansovat
pot.
5.1. Dalej obserwujemy, ˙e do´ ´ cz ˛sto wyrazy obcego pochodzenia w j ˛zyku polskim
maja
˛
, w porównaniu z j
˛
zykiem czeskim, bardziej rozbudowane spektrum znaczeniowe.
Moga˛ wi ˛c by ´ niebezpieczne dla u˙ytkownika czeskiego równie˙ z punktu widzenia
semantycznego. Np.
pilot
w j ˛zyku polskim jest nie tylko odpowiednikiem czeskiego
letec
,
ale równie˙
navigátor
(
pilot portowy - p ˇístavní navigátor
) oraz
pr ˚vodce
(
pilot
turystów zagranicznych - pr ˚ vodce zahrani ˇních turist ˚
)
.
Podobnie słowo
gabinet
w
j ˛zyku polskim odpowiada czeskiemu
ordinace
(
gabinet dentystyczny - zubní ordinace
)
i
salón
(
gabinet kosmetyczny - kosmetick ´ salón
)
.
Wyraz
konkurencja
w j ˛zyku pol-
skim oznacza to samo, co w j ˛zyku czeskim
konkurence
, ‘sout ˇžení’, ale jest równie˙
odpowiednikiem czeskiego
závod
(
konkurencja narciarska - lyža ˇsk ´ závod
) itp. Ogól-
nie mo˙na stwierdzi ´, ˙e podana wy˙ej cecha zbli˙a j ˛zyk polski do j ˛zyków zachodnich
lub do tych, z których zostały wyrazy obce zapo˙yczone.
255
6. Poj
˛
cie wyrazów zdradliwych mo˙na poszerzy´. W porównywanych j
˛
zykach mo-
ga˛ wyst˛powa´ równie˙ wyrazy morfologicznie zdradliwe. Przyczyna˛ tej gramatycznej
zdradliwo´ci sa˛ np. ró˙nice w rodzaju gramatycznym rzeczowników obcego pochodzenia.
Spora ilo´´ zapo˙yczonych rzeczowników jest w j
˛
zyku czeskim rodzaju ˙e´skiego,
natomiast ich odpowiedniki w j˛zyku polskim nale˙a˛ do kategorii rzeczowników m˛skich,
por. czes.
univerzita
– pol.
uniwersytet, fakulta
–
fakultet, banka
–
bank, adresa
–
adres, etapa
–
etap, gotika
–
gotik, fronta
–
front, freska
–
fresk
... Nale˙a˛ tutaj równie˙
wyrazy pochodzenia francuskiego, które maja˛ w obu j˛zykach identyczna˛ form˛ (nie
posiadaja˛ ˙adnego sygnału rodzajowej odr˛bno´ci): czes.
apanáz
– pol.
apana˙
,
bandáž
–
banda˙
,
garáž
–
gara˙
,
menáž
–
mena˙
,
montáž
–
monta˙
...
6.1. Gramatyczna zdradliwo´´ wynika jeszcze z innych odr˛bnych wła´ciwo´ci gra-
matycznych wyrazów. Na przykład niemałe ró˙nice w ła˛czliwo´ci (walencji) wyrazów
j˛zyka polskiego i czeskiego moga˛ równie˙ by´ ´ródłem zdradliwo´ci gramatycznej tych
wła´nie wyrazów. Nie chodzi tu tylko o odr˛bna˛ walencj˛ czasowników (1), ale tak˙e
przymiotników (2):
Ad (1)
pol.
chcie´ czego
czes.
chtít nˇco
˙˛da´ czego
žádat nˇco
oczekiwa´ czego
oˇekávat nˇco
potrzebowac´ czego
potˇebovat nˇco
nauczy´ si˛ czego
nauˇit se nˇˇemu
||
nˇco
Ad (2)
pol.
dost˛pny dla kogo
czes.
dostupn´ komu
podobny do kogo
podobn´ komu
niebezpieczny dla kogo
nebezpeˇn´ komu
adekwatny do czego
adekvátní ˇemu
7.
´
ródłem zdradliwo´ci wyrazów mo˙e by´ równie˙ ich odr˛bna kombinatoryka
(kolokacja) w porównywanych j˛zykach. Zdradliwo´´ kolokacyjna dotyczy terminologi-
cznych (1) i nieterminologicznych (2) poła˛cze´ wyrazowych. Por. np.
Ad (1)
pol.
laboratorium ciepłe
czes.
aktivní laboratoˇ
lakier piecowy
vypalovací lak
´cierniwo niezwi˛zane
volné brusivo
stal zbrojeniowa
betonáˇská ocel
szlifowanie wyka´czaj
˛
ce
jemné broušení
Ad (2)
pol.
wygłosi´ przemówienie
czes.
pronést proslov
postawi´ pytanie
polozit otázku
górnolotny styl
vysok´ styl
zła jako´´
špatná kvalita
wolna jazda
pomalá jízda
7.1. Jak wida´ z przykładów, tłumacz musi dokładnie opanowa´ nie tylko izolowane
leksemy w jednym i drugim j˛zyku, ale musi zna´ cz˛sto skomplikowane zwia˛zki seman-
tyczno-syntagmatyczne, zachodza˛ce mi˛dzy danymi leksemami. Słusznie podkre´la
[ Pobierz całość w formacie PDF ]